مانوى خوانده‌اند « 1 » . از اشارات مندرجه در كتب عربى چنين مستفاد مىشود ، كه زردشت پيشوايى بوده ، كه دعوات او فقط جنبه نظرى داشته است ، اما مزدك ، كه مرد عمل بوده بقول طبرى « در نزد طبقه عامه خليفهء زردشت بشمار ميآمده است » ، رفته رفته نام مؤسس اصلى را تحت الشعاع قرار داد و در همان عهد خود فرقه را باسم مزدكيه مشهور نمود ، از اين رو در ادوار بعد مردمان پنداشته‌اند ، كه بانى حقيقى فرقه نيز مزدك نام داشته و از اين جا گمان كرده‌اند ، كه مزدك دو تن بوده ، يكى مزدك قديم ، ديگر جديد ( الفهرست ) . پس روايت طبرى و يعقوبى و صاحب نهايه ، كه گويند زردشت همعصر مزدك بوده ، صحيح نيست . اما راجع به شخص مزدك ، اطلاعات ما بسيار قليل است . چنان كه ديديم قول بعضى از مورخان ، كه مولد او را پسا دانسته‌اند ، مقرون به صحت نيست ، پسا مولد زردشت بوده است ، نه مزدك . بنابر قول طبرى مزدك در مدريا « 2 » ( ؟ ) تولد يافته است . شايد مقصود شهر مادرايا « 3 » باشد ، كه در ساحل شرقى دجله ( مكان فعلى كوت العماره ) واقع بوده است . حتى در قرن نهم ميلادى هم اشراف و نجباى ايرانى در اين شهر مسكن داشته‌اند « 4 » . اسم مزدك و اسم پدرش بامداد هر دو ايرانى است . بنابر روايت دينورى مزدك از مردم استخر بوده و مؤلف تبصرة العوام مسقط الرأس او را تبريز دانسته است « 5 » ، ولى ميتوان گفت ، كه مورخان بجاى شهر تولدگاه مزدك ، كه نام مجهول و نامأنوسى داشته ، استخر يا تبريز را حدسا نوشته‌اند و اين كار نظاير دارد .

--> ( 1 ) - بنابر گفته طبرى و ابو الفدا خسرو اول بسيارى از پيروان مزدك و چند تن از پيروان مانى را كشت . در حقيقت ظاهرا مقصود آنها از پيروان مانى مزدكيان بوده است . ( 2 ) - Madariya ( 3 ) - Madaraya ( 4 ) - لسترانج ، قلمرو خلافت شرقى ، ص 38 . Le Strange , the Lands of the Eastern Caliphate ( 5 ) - شفر ، متون فارسى ، ج 1 ، ص 158 .